Betje van Wittene-Braasem

Lange Geere 30

Betje Braasem werd geboren in Middelburg op 1 december 1863. Zij was het eerste kind van Maurits Eliazar Braasem en Rebecca Bartha van Oss en werd pas een jaar en drie maanden na haar geboorte, toen haar ouders in het huwelijk traden, door haar vader erkend. Van de acht kinderen die Maurits en Rebecca kregen, overleden er vijf op jonge leeftijd. Alleen Betje, Sara en Eva trouwden en kregen kinderen en kleinkinderen. Voor Sara Polak-Braasem werd in 2016 een struikelsteen gelegd op de Langevielesingel. Voor Eva Jesaijes-Braasem en Betje van Wittene-Braasem worden in het najaar van 2017 stenen geplaatst ter hoogte van het voormalige pand Lange Geere 30.

Betje Braasem trouwde op 15 augustus 1894 met Levie van Wittene, afkomstig uit Lekkerkerk. Hij was een zoon van Andries van Wittene en Duifje van der Heim. Samen kregen zij zeven kinderen: Andries geboren op 15 april 1895, Rebekka Bartha geboren op 3 april 1896, Duifje geboren op 24 augustus 1897 en zes maanden later overleden op 26 februari 1898, Saartje geboren op 26 maart 1899, Mouritz geboren op 30 mei 1900, een tweede Duifje geboren op 21 mei 1902 en Eva geboren op 18 april 1904.

De winkel van Wittene rond 1925. Zeeuws Archief, HTAM-A-0305.

Samen met haar man dreef Betje een groothandel in chocolade en suikergoed in de Heerenstraat. Eerst zaten zij op nummer 142, later verhuisde de zaak naar nummer 130. De zaken lijken voorspoedig te zijn gegaan. Regelmatig werd in de lokale kranten geadverteerd en maakten zij reclame voor chocolade, suikerwerken, olienoten, sinaasappelen, paasbrood of speculaas. In de weken voor Sinterklaas werd steeds extra aandacht aan de tekst besteed en trachtten de Van Wittenes met behulp van korte gedichtjes hun koopwaar onder de aandacht te brengen. In de Faam van 11 november 1903 luidde de tekst bijvoorbeeld als volgt:

Al was de Zomer nog zoo nat,
Al ging Transvaal in Engeland’s schat,
Al moest De Wet het ook opgeven,
Al moest Dreyfus op ’t Duivels-eiland leven,
Al vindt men in Indië, nog zooveel Mooren,
De St. Nicolaas van v. Wittene, gaat toch nooit verloren,
Ze is altijd lekker, hard en versch,
Men koopt ze nergens zoo lekker en best,
Men kan ze er krijgen, wanneer men ook komt,
En dat voor den prijs van 30 Cent ’t Pond.
Eerst proeven voor men ze koopt, dat is de zekerste zaak,
Bij L. v. Wittene H 142, in de Heerenstraat.

In 1924 kwam hieraan een einde. Levie overleed op 10 mei 1924 op de leeftijd van 63 jaar ‘na een langdurig en smartelijk lijden’ en een half jaar later zette zijn weduwe de winkel te koop. In de Middelburgsche en Vlissingsche Courant van 25 november bood zij ‘een beklante grossierderij in Chocolaad en Suikerwerken, benevens Paard en Wagen, om daarmede de klanten te bezoeken’ ter overname aan. Nadat de verkoop een feit was, verhuisde Betje met haar kinderen naar Gortstraat K 26 (tegenwoordig nr. 44), het huis van haar zwager Salomon Jesaijes.

Advertentie in de Faam, november 1906.

Naast haar werkzaamheden in de winkel was Betje ook jarenlang badvrouw van de Joodse gemeente geweest en had zij zorg gedragen voor het rituele bad bij de synagoge. In juli 1918 vond zij het na meer dan 25 jaar welletjes. In het Nieuw Israëlitisch Weekblad van 12 juli wordt verslag gedaan van haar afscheid. Voorzitter Ch. Boasson en directrice M. van Brakel-Boers spraken bij die gelegenheid hun waardering uit en bedankten haar voor de ijver en nauwgezetheid waarmee zij zovele jaren haar taken had vervuld. Als afscheidscadeau bood men Betje een tafelgarnituur van zes couverts aan.

Het gezin van Betje en Levie beschreef haar dochter Eva jaren later nog als warm, hecht en gezellig. Uit de Middelburgsche Courant is hier en daar een glimp van hun leven op te vangen. Zo zal het motorongeluk van zoon Andries in augustus 1920 de nodige opschudding hebben veroorzaakt. Samen met een van zijn neven Polak en twee vriendinnetjes was Andries op zondag 15 augustus naar Oostkapelle gegaan. Scheurend op hun motoren – volgens een getuige als dwazen midden op de weg – stuitten zij op de Noordweg bij Zeeduin op een automobiel van de firma Gilde. Andries wist het voertuig net te ontwijken, zijn neef brak echter zijn been en het meisje dat bij hem achterop zat, belandde zwaar gehavend op de motorkap van de auto. Vrolijker was de prijs die Rebekka en een van haar zusjes in februari 1931 op het jaarlijkse bal-masqué van de Gymnastiek- en Schermvereeniging Medioburgum behaalden. Verkleed als ‘de kleine man en de dikke dame van de kermis’ behaalden zij de eerste prijs in de categorie paren.

De jaren twintig en dertig stonden vooral in het teken van familiegebeurtenissen. Rebekka was als eerste in augustus 1918 getrouwd met Maurits Vriesman. Zoon Mouritz trouwde op 2 december 1927 met Catharina van Schouwen. Saartje werd op 22 februari 1922 in Rotterdam met Philip Mug in de echt verbonden, Duifje trouwde op 2 september 1931 eveneens in Rotterdam met Louis Allemans. Eva ging als laatste op 28 november 1934 met Cornelis Bosschaart een huwelijk aan. De geboorte van diverse kleinkinderen zal met vreugde begroet zijn, de onverwachte dood van Betjes oudste zoon Andries op 30 september 1933 het gezin in rouw hebben ondergedompeld.

Aan het eind van de jaren dertig vertrok Betje Braasem uit het huis in de Lange Gortstraat. Tenminste vanaf 1940 woonde zij samen met een groot aantal familieleden op de Lange Geere 30. In juni 1940 waren hier volgens de gemeente Betje zelf, haar dochter Rebekka Bartha met haar man Maurits Vriesman en hun zoon Bernhard, haar dochter Eva met haar niet-Joodse echtgenoot Cornelis Bosschaart, Betjes zuster Eva Jesaijes-Braasem en de vijf kinderen van Betjes zoon Mouritz woonachtig.

Betje verliet Middelburg samen met alle andere Joden op 24 maart 1942. Een half jaar later overleed zij op 1 oktober 1942 in Auschwitz. Van haar kinderen zouden alleen Mouritz en Eva de oorlog overleven.

Katie Heyning

Betje van Wittene-Braasem
Middelburg, 1 december 1863
Auschwitz, 1 oktober 1942
Bereikte de leeftijd van 78 jaar

Bronnen:
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Krantenbank Koninklijke Bibliotheek
NRC, 21.11.1994, bijdrage Annet van Eenennaam
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Afbeeldingen:
De winkel van Wittene rond 1925. Zeeuws Archief, HTAM-A-0305.
Advertentie in de Faam, november 1906.

Lion Polak

Rouaansekaai 27

Lion Polak werd op 6 september 1925 in Middelburg geboren als zoon van Mouritz Polak (1899-1972) en Clara Helena Drielsma (1901-1994). Zijn jongere broer David werd op 11 maart 1929 geboren. Lion en David waren kleinzonen van Lion Juda Polak (1872-1937) en Sara Braasem (1869-1943). Voor haar werd in 2016 een struikelsteen op de Langevielesingel gelegd. Hun vader Mouritz dreef samen met zijn broer Mozes de door grootvader Lion opgerichte firma in lompen en metalen op de Loskade.

Uit de herinneringen die zijn jongere broer David later te boek stelde, blijkt dat Lion een prettige jeugd moet hebben gehad. Davids memoires staan vol anekdotes over bezoeken aan het vliegveld in Vlissingen, waar de jongens na aankomst van de KLM-vlucht uit Amsterdam stiekem in de cockpit kropen, over zomers aan het strand van Knokke, waar de familie jaarlijks een appartement huurde en over ‘ondeugende’ voorvallen onder aanvoering van opa Drielsma die bij hen in huis woonde. Lion bezocht van 1930 tot 1937 de Rijksleerschool Binnenstad, daarna ging hij door naar het gymnasium. Eindexamen heeft hij nooit kunnen doen. Vanaf de zomer van 1941 waren de Joodse leerlingen niet langer welkom en moest Lion noodgedwongen zijn opleiding staken.

Toen in het najaar van 1939 de politieke situatie verslechterde en de oorlog dichterbij kwam, sprak de familie Polak af en toe over de noodzaak van vertrek. Vader Mouritz ging zelfs met zijn hele gezin naar het Amerikaanse consulaat in Rotterdam om visa voor de Verenigde Staten te regelen. Tot daadwerkelijk weggaan kwam het echter niet, steeds was er weer een reden om het nog even uit te stellen. Pas in de meidagen van 1940 realiseerde de familie Polak zich dat zij Nederland beter konden verlaten. Op 14 mei verlieten Mouritz, zijn broers Mozes en Simon, zijn zusje Henriëtte en hun moeder Sara met echtgenoten en kinderen in vier auto’s van de ijzerhandel Polak de stad. Het begin was angstaanjagend. Al op de weg naar Koudekerke werden zij door een Duitse piloot bestookt en ook bij het Vlissingse station, waar de overtocht naar Breskens geregeld moest worden, ontsnapten zij ternauwernood aan het geweervuur. Omdat de veerpont alleen nog ’s nachts bleek te varen, moest bijna het hele gezelschap, dat 21 personen telde, de oversteek op een kleine duwboot wagen. Pas na het invallen van de duisternis sloten Mozes en Mouritz zich met de auto’s, waarvoor zij op de veerpont een plaats hadden weten te regelen, weer bij hun familieleden aan.

Lion Polak, Joods Monument.

Van Breskens ging de reis met horten en stoten verder. Even werd nog getwijfeld of het niet beter was via Calais naar Engeland te gaan. Berichten over voortdurende aanvallen op de boten naar Engeland, maakten Frankrijk een aantrekkelijker optie en na een tocht van een kleine veertien dagen streek het hele gezelschap neer in La Sauvagère, een klein dorpje in de Basse-Normandie, waar een groot huis werd gehuurd. Hun verblijf was echter van korte duur. Toen de Duitsers enkele weken later Nantes binnentrokken, oordeelde de familie het beter terug te keren. Eind september was de hele familie weer in Middelburg en nam het gezin van Mouritz Polak weer zijn intrek in het huis op de Rouaansekaai. Ditmaal met inwoning van de familie Sukkel, buurtgenoten die na de stadsbrand van 17 mei geen dak meer boven hun hoofd hadden en de leegstaande woning van de familie Polak hadden betrokken.

Het leven hernam na hun terugkeer zijn gewone gang, al werd het de Joodse inwoners van de stad in de daaropvolgende maanden steeds moeilijker gemaakt. Toen allen op 24 maart 1942 gedwongen werden de stad te verlaten en naar Amsterdam te gaan, moest ook het gezin van Mouritz Polak hieraan geloven. Alleen Lion lijkt eerder al vertrokken te zijn. De Provinciale Zeeuwse Courant van 6 februari maakt melding van de verhuizing van L. Polak van de Rouaansekaai 27 naar de Prins Hendriklaan 22 in Rijswijk. Mogelijk is hij vandaar naar Amsterdam gegaan. Van een verhuizing van zijn ouders en broer David wordt in de krant evenmin melding gemaakt. Volgens de memoires van David verliet het hele gezin de stad echter op 24 maart. In de hoofdstad huurde Mouritz Polak in eerste instantie een gemeubileerd appartement in de Gerrit van der Veenstraat, later verhuisden zij naar het Daniel Willinkplein. Daar kregen zij op een gegeven moment een oproep om zich op het Centraal Station te melden voor transport naar Oost-Europa.

De Rouaansekaai vanaf de Kinderdijk, 1920/30. Zeeuws Archief, ZI-P-02553.

Met hulp van de familie Sukkel – de buurtgenoten die na het bombardement op Middelburg in hun huis op de Rouaansekaai waren getrokken – werden nu valse persoonsbewijzen geregeld. De familie Polak heette voortaan Dijkstra. Op een warme zomeravond in augustus 1942 bewezen de nieuwe papieren hun nut. Toen hun straat werd afgesloten tijdens een razzia namen Mouritz, Clara en hun jongste zoon David het heft in handen, passeerden zonder problemen de barricade en namen de trein naar Utrecht waar een neef van meneer Sukkel hun onderdak bood. Lion, die nog geen nieuwe papieren had, bleef achter en zal verstopt in een kast een angstige nacht hebben beleefd. Vader Mouritz en broer David wisten hem echter de volgende dag dankzij op hun kleding gespelde SS-insignes en NSB-speldjes te bevrijden.

Het gezin van Mouritz Polak zou in de komende jaren op verschillende adressen verblijven. Soms gezamenlijk, soms van elkaar gescheiden. Uiteindelijk kwamen zij in de zomer van 1944 bijeen in Loosdrecht, waar zij eerst in Villa ’t Vissertje – eigendom van Dolf en Winny Wolthers, het echtpaar dat het gezin na hun vlucht uit Amsterdam in Utrecht had opgevangen -, en later op een woonboot in Breukelerveen onderdoken. Het einde van de oorlog naderde en Lion, die een Ausweis had weten te regelen, ging ertoe over met behulp van de uitzendingen van de BBC getypte nieuwsbulletins samen te stellen en die in het dorp te verspreiden. Helaas werd hij vlak voor de bevrijding door een van zijn lezers verraden. Op een zondagochtend in april 1945 deden vier SS-ers een inval in de woonboot en werd Lion meegenomen. De SS-ers behoorden tot het Commando Pieters, een groep Nederlandse SS-ers die in het nabijgelegen Witte Huis in Loosdrecht bivakkeerde en een afschuwelijke reputatie genoot. Tijdens zijn gevangenschap werd Lion zwaar mishandeld. Hij overleed uiteindelijk na een val waarbij hij met zijn hoofd op de stenen terecht was gekomen.

Wiegerinck beschrijft in zijn boek over dit commando hoe een medegevangene direct na de bevrijding vertelde hoe hij op een vrijdag in april een lijk uit de kelder had moeten halen en met een roeiboot naar het midden van de plas had moeten roeien. De plaats waar hij Lion – die hij als Leo Dijkstra kende – overboord gegooid had, zou hij toen hebben aangewezen opdat het stoffelijk overschot geborgen kon worden. Zijn broer David, die zodra dat kon op zoek ging naar Lion, meldt echter dat hij het was die hem tijdens zijn zoektocht in een sloot zag liggen. Uiteindelijk werd Lion bijgezet op de begraafplaats in Middelburg, waar zijn ouders en broer zo snel mogelijk naar terugkeerden. Later zouden zij naar de Verenigde Staten emigreren.

Katie Heyning

Lion Polak
Middelburg, 6 september 1925
Loosdrecht, 17 april 1944
Bereikte de leeftijd van 18 jaar

Bronnen:
D. Polak, I did it my way [getypte herinneringen]
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
NIOD, Erelijst Verzet en Koopvaardij, database vervaardigd door J.W. de Leeuw
S. Wiegerinck, Het Commando Pieters; Hollandse SS-ers in Brummen en Loosdrecht april-mei 1945, Soesterberg 2014
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Max Israel Fischer

Stationsstraat 22

Max Fischer werd geboren op 14 november 1913 in Rosenheim, Duitsland als zoon van Johann Fischer en Karolina Kahn. Daar bracht hij zijn jeugd door en volgde hij een opleiding tot kleermaker.

In 1937 vertrok Max uit Duitsland om via Amsterdam naar Middelburg te komen. Hier vestigde hij zich in februari 1938 als kleermaker op de Stationsstraat 22. Later verhuisde hij naar de Nadorstweg 28. In deze jaren lijkt hij samengeleefd te hebben met Maria Anna Karolina Aloisia Schrettenseger. Samen kregen zij een kind dat aanvankelijk als onwettig werd beschouwd, maar in augustus 1951 op verzoek van de moeder door de rechtbank in Middelburg geëcht werd, omdat naar Duits recht aan het ‘vrije huwelijk’ de rechtsgevolgen van een wettig huwelijk werden toegekend.

Drie jaar na zijn komst naar Middelburg besloot hij Nederland te verlaten. De Provinciale Zeeuwse Courant van 3 maart 1941 meldde dat kleermaker M.I. Fischer naar Frankrijk was vertrokken. Hoe hij de resterende oorlogsjaren doorkwam, is niet bekend. In 1952 werd zijn overlijden op 29 april 1945 ‘ergens in Duitsland’ officieel in de registers van de Gemeente Middelburg bijgeschreven.

Katie Heyning

Max Israel Fischer
Rosenheim, 14 november 1913
Duitsland, 29 april 1945
Bereikte de leeftijd van 31 jaar

Bronnen:
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Marcus Nathan

Wagenaarstraat 10

Marcus Nathan werd op 28 september 1869 in Goes geboren als zoon van Levi Nathan en Sara Cohen. Hij was het derde kind in dit gezin. Zijn oudere zusje Cornelia was op 1 maart 1867 geboren, zijn broer en naamgenoot Marcus – geboren op 16 augustus 1868 – overleed al na negen weken. Marcus bleef lang vrijgezel en trouwde pas op 50-jarige leeftijd op 6 mei 1920 in Middelburg met de 46-jarige Mathilda Eva Cohen, geboren op 17 december 1873 als dochter van vleeshouwer Joseph Nathan Cohen en Eva Helena Bannet. Mathilda zou tien jaar later, op 27 april 1938 in Middelburg overlijden.

Aankondiging van zijn huwelijk, Goessche Courant 27 april 1920

Vader Levi Nathan stond in Goes bekend als koopman en had een winkel in ‘Oudheden, Oud porselein, Schilderstukken, Munten, Meubels enz’ in de Lange Vorststraat. In 1916 haalde hij de krant nadat hij een spectaculaire winst behaald had. Een vuil en gehavend schilderij van ‘een ruiter in oude klederdracht’ dat de heer Van Waarde tijdens de verbouwing van zijn huis aan de Kade boven een schoorsteen had teruggevonden, was een waardevol stuk gebleken. Nathan, die het schilderij voor f 20,- had overgenomen, had het volgens een plaatselijk blad voor maar liefst f 500,- aan een kunstliefhebber in Middelburg weten te slijten! Na restauratie bleek het een portret van prins Willem I te paard.

Ook zoon Marcus zat in de antiekhandel. Na de dood van zijn ouders in respectievelijk 1919 en 1920 nam Marcus de zaak aan de Lange Vorststraat 29-31 over. Om onduidelijke redenen hield hij het na een paar jaar voor gezien in Goes. Op 12 augustus 1924 werden woning, winkelhuis en pakhuis openbaar verkocht en twee maanden later vertrok Marcus naar Amsterdam. Zijn verblijf in de hoofdstad was echter van korte duur. Op 8 april 1925 kwam Marcus Nathan terug naar Zeeland en liet hij zich inschrijven in Middelburg. In eerste instantie in de Lange Noordstraat, later verhuisde hij met zijn vrouw naar de Wagenaarstraat 10. Hier lijkt hij wederom in oude spullen gehandeld te hebben, zo vroeg hij in de krant van 27 juni 1936 of iemand een antiek kabinet of kerkorgel te koop had.

Samen met alle andere Joodse inwoners van Middelburg werd Marcus Nathan op 24 maart 1942 gedwongen de stad te verlaten. De Provinciale Zeeuwse Courant van 30 juli meldde dat M. Nathan verhuisd was van de Wagenaarstraat 10 in Middelburg naar de Nieuwe Prinsengracht 4 in Amsterdam. Op 5 februari overleed hij in Auschwitz op 73-jarige leeftijd.

Katie Heyning

Marcus Nathan
Goes, 28 september 1869
Auschwitz, 5 februari 1943
Bereikte de leeftijd van 73 jaar

Bronnen:
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Simon Polak

Gortstraat 2Simon Polak8

Simon Polak werd op 1 mei 1905 in Middelburg geboren als het derde kind in het gezin van Lion Juda Polak (1872-1937) en Sara Braasem (1869-1943). Uit de rouwadvertentie bij het overlijden van zijn vader blijkt dat hij zich in 1937 verloofd had. De naam van zijn geliefde werd echter niet vermeld en tot een huwelijk lijkt het niet te zijn gekomen.

 

Simon ging in Middelburg na het doorlopen van het basis- en middelbaar onderwijs naar de Handelsdagschool. In juli 1920 werd hij op deze school van de eerste naar de tweede klas bevorderd. Een paar jaar later zal hij zijn diploma gehaald hebben. Wegens broederdienst vrijgesteld van de dienstplicht ging hij al jong zelfstandig aan de slag. Op 13 mei 1925 verleende de Middelburgse kantonrechter de toen 20-jarige Simon vergunning om handel in manufacturen en aanverwante artikelen te drijven en hiervoor alle noodzakelijke verbintenissen aan te gaan. Aan zijn manufacturenzaak besteedde Simon de nodige aandacht. Bij de viering van de 50e verjaardag van H.M. de Koningin in 1930 won hij de tweede prijs in de etalagewedstrijd waaraan de hele Middelburgse middenstand had meegedaan. En in 1939 sloot hij zich aan bij de MIDZA, een samenwerkingsverband van vooraanstaande Middelburgse middenstandszaken die klanten met buitengewone voordeeltjes en wekelijkse prijzenregens probeerden te lokken.

Zijn vrije tijd bracht Simon door bij de voetbalvereniging MV & AV Middelburg. Toen die in mei 1932 de 1e klasse van de KNVB wist te bereiken, speelde Simon een rol bij de muzikale rondgang die de leden en supporters door de stad maakten. Vanaf het clublokaal De Eendracht trok de stoet – voorafgegaan door politie te paard en begeleid door fanfarecorpsen – als eerste naar het huis van de aanvoerder van het eerste elftal. Daarna zette men koers naar de Gortstraat naar de woning van de voorzitter van de vereniging, Simons broer Mozes. Na over en weer speeches en gelukwensen te hebben uitgewisseld, zocht men vervolgens trainer Krottenau op. Het was Simon die bij die gelegenheid de trainer in het Duits hulde bracht en de wens uitsprak dat hij de club nog vele jaren zou blijven begeleiden.

Toen in de daaropvolgende jaren de politieke situatie verslechterde en oorlog dichterbij kwam, sprak de familie Polak af en toe over de noodzaak van vertrek. Tot daadwerkelijk weggaan kwam het echter niet, steeds was er weer een reden om het nog even uit te stellen. Pas in de meidagen van 1940 realiseerde de familie Polak zich dat zij Nederland beter konden verlaten. Op 14 mei verlieten Mozes, Mouritz, Simon, Henriette en hun moeder Sara met echtgenoten en kinderen in vier auto’s van de ijzerhandel Polak de stad. Het begin was angstaanjagend. Al op de weg naar Koudekerke werden zij door een Duitse piloot bestookt en ook bij het Vlissingse station, waar de overtocht naar Breskens geregeld moest worden, ontsnapten zij ternauwernood aan het geweervuur. Omdat de veerpont alleen nog ’s nachts bleek te varen, moest bijna het hele gezelschap, dat 21 personen telde, de oversteek op een kleine duwboot wagen. Pas na het invallen van de duisternis sloten Mozes en Mouritz zich met de auto’s, waarvoor zij op de veerpont een plaats hadden weten te regelen, weer bij hun familieleden aan. Van Breskens ging de reis met horten en stoten verder. Even werd nog getwijfeld of het niet beter was via Calais naar Engeland te gaan. Berichten over voortdurende aanvallen op de boten naar Engeland maakten Frankrijk een aantrekkelijker optie en na een tocht van een kleine veertien dagen streek het hele gezelschap neer in La Sauvagère, een klein dorpje in de Basse-Normandie, waar een groot huis werd gehuurd. Hun verblijf was echter van korte duur. Toen de Duitsers enkele weken later Nantes binnentrokken, oordeelde de familie het beter terug te keren. Eind september was de hele familie weer in Middelburg.

Samen met de andere Joodse inwoners werd Simon Polak op 24 maart 1942 gedwongen de stad te verlaten. De Provinciale Zeeuwse Courant van 30 juli meldde dat koopman S. Polak verhuisd was van de Gortstraat 28 in Middelburg naar de Geleenstraat 9 in Amsterdam. Daar werd hij tijdens een razzia samen met zijn moeder en enkele familieleden opgepakt. Simon overleed op 31 december 1942 in Auschwitz op 37-jarige leeftijd. Ook zijn moeder en zusje Henriette keerden nimmer terug. Voor hen werden in 2016 in Middelburg struikelstenen gelegd. Simons broers Mozes en Mouritz overleefden de oorlog.

Katie Heyning

Simon Polak
Middelburg, 1 mei 1905
Auschwitz, 31 december 1942
Bereikte de leeftijd van 37 jaar

Bronnen:
D. Polak, I did it my way [getypte herinneringen]
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

 

Henricus Alberg en Sibilla Alberge

Sibilla Alberg-AlbergeGravenstraat 24 (nu tussen 6a en 7a)

Henri Alberg werd geboren in Antwerpen op 16 juni 1874 als zoon van Abraham Hijman Alberg en Rozette Friezer. Hij trouwde op 8 november 1899 met Evelina Alberge, de in 1870 geboren dochter van de Middelburgse schoenmaker David Alberge en Judith Braasem. Samen woonden zij in Antwerpen waar Henri als diamantslijper werkzaam was. Hun zoon Abraham David en dochter Rosetta Judith werden daar in respectievelijk 1902 en 1905 geboren. Na het overlijden van zijn echtgenote op 25 mei 1921 hertrouwde Henri op 18 oktober 1922 in Middelburg met haar oudere zuster Sibilla, geboren in Middelburg op 9 april 1867 en toen 55 jaar oud.

Henri Alberg verliet het diamantwezen toen hij naar Middelburg verhuisde. Daar verdiende hij de kost als handelaar in manufacturen en was hij een vertrouwd gezicht op de donderdagse markt. Bij een wedstrijd onder de marktkooplieden voor de mooist versierde kraam kreeg hij in augustus 1923 zelfs een eervolle vermelding. De crisisjaren vielen echter niet mee. In de winter van 1932/1933 was Henri een van de werklozen die op de Tentoonstelling van Huisvlijt in de Gereformeerde Kerk zijn producten aan de man probeerde te brengen. Namens de aanwezige werkers sprak Alberg op 18 mei bij de sluiting van de tentoonstelling zijn dank uit voor de geboden gelegenheid. Indien de tijdsomstandigheden niet verbeterden, hoopte hij de volgende winter hiertoe weer in staat te worden gesteld.

De Gravenstraat aan het begin van de 20e eeuw. Zeeuws Archief, ZI-P-1918
Kadastrale kaartje

Een ander dieptepunt in het leven van Henri en Sibilla moet de felle, uitslaande brand geweest zijn, die op 22 januari 1929 in de Gravenstraat uitbrak. Twee panden werden die middag volledig verwoest. Met verschillende slangenwagens en twee motorspuiten had men net kunnen voorkomen dat de panden aan weerszijden en tegenover deze huizen door het vuur werden aangetast. Wel hadden enkele van deze woningen, waaronder die van de familie Alberg veel waterschade opgelopen. Drie dagen later betuigde Henri Alberg via een advertentie in de krant zijn dank aan de Assurantie Compagnie voor de snelle afhandeling van de schade. Zijn buurtgenoten dankte hij voor de geboden hulp en het verleende onderdak. Elf jaar later zou zijn woning bij de beschieting van Middelburg op 17 mei 1940 wel in vlammen opgaan. Bij de herbouw van de binnenstad werd het tracé van de straat verlegd.

Na de verwoesting van de Middelburgse binnenstad in mei 1940 woonden Henri en Sibilla Alberg nog enige tijd bij de familie Polak in de Gortstraat 53 en op de Verwerijstraat nummer 6. In de Provinciale Zeeuwse Courant van 17 juli 1942 werd gemeld dat koopman H. Alberg van de Verwerijstraat 6 naar de Hunzestraat 71bis in Amsterdam was verhuisd. Henricus Alberg en zijn echtgenote gingen op 27 april 1943 vanuit Westerbork op transport naar Sobibor, waar op 30 april een eind aan hun leven kwam.

Katie Heyning

Henricus Alberg
Antwerpen, 16 juni 1874
Sobibor, 30 april 1943
Bereikte de leeftijd van 68 jaar

Sibilla Alberg-Alberge
Middelburg, 9 april 1867
Sobibor, 30 april 1943
Bereikte de leeftijd van 76 jaar

Bronnen:
L.W. de Bree, Zeeland 1940-1945, deel I, Middelburg 1979
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Samuel Cohen

Samuel CohenGortstraat 37 (nu Kerspel 19)

Samuel Cohen werd geboren in Vlissingen op 21 april 1898. Hij was van de vijf kinderen van Joseph Cohen (geboren in Den Haag als zoon van Abraham Cohen en Mirtje Hamme) en Catharina Hamme (geboren in Vlissingen als dochter van Leon Hamme en Esther de Beer) de enige die de middelbare leeftijd bereikte. Zijn drie zusjes – Mietje geboren in 1899, Esther Frederika geboren in 1902 en Helena geboren in 1905 – stierven allen binnen enkele maanden. Zijn broer Abraham, geboren in 1895, overleed in 1915. Zijn broer Leon, geboren in 1897, was 27 toen hij in 1924 stierf. Ook Samuels ouders, die op 20 februari 1895 getrouwd waren, overleden voor het uitbreken van de oorlog in respectievelijk 1936 en 1939.

Samuel bracht de eerste jaren van zijn leven in Vlissingen door. Pas op 2 maart 1918 verhuisde hij met zijn ouders naar Middelburg, waar zijn vader zich als koopman liet registreren. Eind 1930 blijkt Samuel samen met hen in de Lange Gortstraat te wonen, een pand waar naar het schijnt ook gewerkt werd. Advertenties in de Faam om eenieder een gelukkig nieuwjaar te wensen en de aankondiging dat bij hem de loten voor de loterij ten behoeve van de Joodsche Invalide verkrijgbaar waren, wijzen op een redelijk voorspoedig bestaan. In zijn vrije tijd was Samuel te vinden bij de Middelburgse damclub, waar hij deel uitmaakte van het eerste team. Bij de wedstrijd tussen Souburg I en Middelburg I op 22 februari 1937 wist hij echter niet te winnen. Maar niet getreurd. Hoewel Samuel gelijk gespeeld had tegen J. van Eenennaam, hadden de Middelburgers hun tegenstanders met 11-4 verslagen.

Vanaf maart 1940 adverteerde Samuel bijna maandelijks in de lokale kranten om de aandacht te vestigen op het tweedehands huisraad dat bij hem verkrijgbaar was. Kabinetkachels, linnenkasten, kapstokken, spiegels, vloerkleden, spiegels en dergelijke werden door hem opgekocht en aangeboden. Eerst in de Gortstraat 37, na het bombardement op Middelburg waarbij zijn huis totaal uitbrandde, in de Lombardstraat 36 en vanaf maart 1942 in de Latijnsche Schoolstraat 23. De verwoesting van zijn woning dwong Samuel ook elders woonruimte te zoeken. Het was niet eenvoudig, twee jaar lang zwierf hij door de stad. Eerst vond hij onderdak in een pakhuisje in de Jodengang, vanaf mei 1941 woonde hij op Koepoortstraat 15 en vanaf maart 1942 op Seisdam 32. Het pand Gortstraat 37 werd niet meer opgebouwd. De struikelsteen voor Samuel Cohen wordt op de plaats gelegd waar het pand zich volgens de kadastrale kaart voor mei 1940 bevond.

Samen met de andere Joodse inwoners van Middelburg werd Samuel Cohen op 24 maart 1942 gedwongen de stad te verlaten. De Provinciale Zeeuwse Courant van 30 juli meldde dat S. Cohen verhuisd was van de Seisdam 32 in Middelburg naar de Plantage Franschelaan 11 hg in Amsterdam. Vanuit Westerbork werd hij op 6 april 1943 naar Sobibor gedeporteerd, waar hij op 9 april overleed.

Katie Heyning

Samuel Cohen
Vlissingen, 21 april 1898
Sobibor, 9 april 1943
Bereikte de leeftijd van 44 jaar

Bronnen:
L.W. de Bree, Zeeland 1940-1945, Middelburg 1979
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Levie Zwartverwer en Maria Zwartverwer-Ziff

Levie Zwarterwer

 

 

 

 

 

 

Heerenstraat 10

Levie Zwartverwer werd op 7 november 1880 in Amsterdam geboren. Hij was een van de acht kinderen van Samuel Zwartverwer en Rebecca Fresco. Op 17 februari 1883 trouwde hij met de in Leeds, Engeland geboren Maria Ziff. Samen kwamen zij in 1923 vanuit Amsterdam naar Middelburg, waar zij op 16 november in het bevolkingsregister werden ingeschreven.

Over dit echtpaar is weinig te vinden. Levie wordt afwisselend koopman en pakhuisknecht genoemd. Als woonadressen worden in 1937 Nieuwepoortstraat 19 en van 1940 tot 1942 Heerenstraat 10 genoemd, het oude winkelpand van Betje en Levie van Wittene.

De Heerenstraat aan het begin van de 20e eeuw. Zeeuws Archief, ZI-P-1937.

Samen met alle andere Joodse inwoners van Middelburg werd het echtpaar Zwartverwer op 24 maart 1942 gedwongen de stad te verlaten. De Provinciale Zeeuwse Courant van 30 juli meldde dat koopman L. Zwartverwer verhuisd was van de Heerenstraat 10 in Middelburg naar de Govert Flinckstraat 321 in Amsterdam. Later woonden ze ook nog op Amstel 280 II. Levie en Maria overleden beiden op 11 december 1942 in Auschwitz.

Katie Heyning

Levie Zwartverwer
Amsterdam, 7 november 1880
Auschwitz, 11 december 1942
Bereikte de leeftijd van 62 jaar

Maria Zwartverwer-Ziff
Leeds, 17 februari 1883
Auschwitz, 11 december 1942
Bereikte de leeftijd van 59 jaar

Bronnen:
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Maurits Joseph Cohen, Louise Cohen-Wijnberg en Joseph Isidoore Cohen

Vlasmarkt 19

Maurits Cohen werd op 9 december 1876 in Middelburg geboren als zoon van Joseph Nathan Cohen en Eva Helena Bannet. In 1918 trouwde hij in Amsterdam met Louise Wijnberg, geboren op 14 februari 1885 als dochter van Izaak Jacob Wijnberg en Eva Tunningen. Samen kregen zij drie kinderen: een doodgeboren kindje in maart 1919, zoon Joseph Isidoore in 1920 en dochter Eva in 1922.

 

De Vlasmarkt, rond 1900. Het pand van de familie Cohen is het zesde huis van links, met de topgevel. Zeeuws Archief, HTAM-A-0121.

Maurits werkte vanaf 1890 mee in de slagerij van zijn vader op de Vlasmarkt en werd in 1913 compagnon. Vanaf dat moment voerden zij de naam J.N. Cohen & Zoon. Ook na de dood van zijn vader in 1918 behield de zaak die naam. Wel breidde Maurits de werkzaamheden uit. In juli 1920 kreeg hij vergunning tot het oprichten van een zouterij annex bewaarplaats van huiden in de Suikerpoort, in december 1933 ging de gemeente akkoord met de aanleg van een vleesrokerij in het pand op de Vlasmarkt.

In de verschillende lokale kranten wordt de vleeshouwerij regelmatig genoemd. Uiteraard in advertenties met aanbiedingen, maar ook in een verslag van een rechtszitting waarbij drie maanden voorwaardelijke gevangenisstraf werd geëist voor slagersknecht J. de G., die in 1932 en 1933 grepen in de kas had gedaan en in totaal f 74,25 van de firma had gestolen. Volop aandacht trok ook een bij Krabbendijke gevangen das die in het voorjaar van 1937 enige tijd voor het raam van de zaak hing. Een zeldzaamheid in Zeeland volgens de Middelburgsche Courant, die meldde dat het hier om een afgedwaald exemplaar moest gaan, net als het geval was met de potvissen die van tijd tot tijd in de Schelde gesignaleerd werden. Op 1 april werd de das naar Amsterdam gestuurd om gevild en geprepareerd te worden, waarna het volgens de journalist ‘als bont zijn weg wel zou vinden’.

Van Maurits en Louises dochter Eva is niet meer bekend dan dat zij in Middelburg de Meisjesschool op de Dwarskaai bezocht. In 1938 werd zij van de derde naar de vierde klas bevorderd. Zoon Joseph deed in 1933 met succes toelatingsexamen voor de Middelburgse Rijks-HBS en slaagde in 1938 voor zijn eindexamen. In zijn vrije tijd was hij een enthousiast damspeler. In verschillende competitiewedstrijden van de Zeeuwsche Dambond kwam hij uit voor het eerste team van Middelburg. Het verloop van zijn wedstrijd tegen B.F. Montenari werd zelfs in de krant van 1 mei 1937 beschreven.

Hoewel Joseph ongetwijfeld van tijd tot tijd in de zaak zal hebben geholpen, lijkt hij andere ambities gehad te hebben. De slagerij van de familie Cohen werd op 2 maart 1940 gesloten. De enige slagerij in Zeeland waar ritueel werd geslacht, was hiermee na 128 jaar opgeheven. Begonnen in Souburg door het echtpaar Bonnet-Cohen, was de zaak in 1846 naar Middelburg verplaatst. Aanvankelijk vestigden zij zich in de Gravenstraat, later verhuisde de vleeshouwerij via de Langeviele naar de Vlasmarkt 156 (nu nummer 19). Daar stond het vanaf 1859 onder leiding van M.J. Cohen. In 1861 nam zijn broer Joseph Nathan de leiding over. Nu hij geen opvolger had, hield diens zoon Maurits voor gezien.
Na de definitieve sluiting van de slagerij verhuisde Maurits Cohen. Hoewel hij plannen in die richting al bij de opheffing van de zaak had aangekondigd, lijkt het onwaarschijnlijk dat hij in gewone tijden naar de Noordweg 151g in St. Laurens zou zijn verhuisd. Daar trok hij met zijn gezin in juni 1940 bij zijn moeder in. Vlasmarkt 19, waar hij zoveel jaren had gewoond, is door de Werkgroep Struikelstenen Zeeland dan ook als het laatste woonadres aangemerkt. Van St. Laurens gingen Maurits en Louise in 1942 naar Amsterdam, waar zij terechtkwamen op de Plantage Franschelaan 11a. Daar overleed Louise Cohen-Wijnberg in september 1942 op 57-jarige leeftijd. Dochter Eva overleefde de oorlog. Maurits en Joseph overleden in Auschwitz en Sobibor.

Katie Heyning

Maurits Joseph Cohen
Middelburg, 9 december 1876
Auschwitz, 19 februari 1943
Bereikte de leeftijd van 66 jaar

Louise Cohen-Wijnberg
Amsterdam 14 februari 1885
Amsterdam, 9 september 1942
Bereikte de leeftijd van 57 jaar

Joseph Isidoore Cohen
Middelburg, 2 juni 1920
Sobibor, 9 april 1943
Bereikte de leeftijd van 22 jaar

Bronnen:
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Hans Karel Boasson

Hans Karel BoassonLange Noordstraat 21

Hans Karel Boasson werd op 27 juni 1915 in Middelburg geboren. Hij was het derde kind van Izaak Marcus Boasson (Middelburg 1878- Amsterdam 1946) en Adriana Koopmans (Groningen 1886- Middelburg 1970). Izaak, zoon van Herman Boasson en Henriette Seckel en Adriana, dochter van Herman Koopmans en Henriette Spanjaard waren op 25 september 1906 in het huwelijk getreden en hadden zich in Middelburg gevestigd. Daar werden in 1908 Herman en in 1910 Bernard geboren. Hans Karel was een nakomertje en kwam in 1915 ter wereld.

Klas 6, school J aan de Nederstraat in mei 1927. Hans staat helemaal links op 2e rij. Zeeuws Archief, HTAM-SchoolJ-41.

Net als zijn oudere broers zal Hans genoten hebben van de strandvakanties in Domburg waar het gezin van Izaak Boasson zich in de zomers van 1917 en 1921 ophield. Van verdere sportieve activiteiten is echter niets bekend. In Middelburg bezocht hij school J aan de Bree. Op klassenfoto’s uit 1925 en 1927 poseert hij netjes gekleed met een ernstig gezicht. In 1929 slaagde Hans – toen 14 jaar oud – voor het toelatingsexamen voor de HBS. Zijn schoolloopbaan was voorspoedig, jaarlijks berichtte de Middelburgsche Courant bevorderingen naar een volgende klas. Of Hans net als zijn oudere broer Bernard een tijdje uit Middelburg is vertrokken, is niet bekend. Wel behaalde hij nog in juni 1941 het middenstandsdiploma Algemene Handelskennis.

De verwoestingen in de Middelburgse binnenstad zullen het gezin van Izaak en Adriana Boasson ertoe gedwongen hebben naar St. Laurens te verhuizen. In juni 1940 verhuisden zij naar de Noordweg B 53b in St. Laurens. In januari 1941 en 1942 wensten zij van daaruit eenieder als vanouds per advertentie een gelukkig nieuwjaar. Voor Hans zal het ouderlijk huis in de Lange Noordstraat het laatste ‘gewone’ woonhuis geweest zijn, al ging hij met zijn ouders mee. Na de oorlog zou zijn moeder daarheen terugkeren.

Wanneer Hans Karel Middelburg verliet, is onduidelijk. Noch hij, noch zijn ouders worden in de verhuisberichten in de Provinciale Zeeuwse Courant vermeld. Ook over zijn deportatie bestaat onzekerheid. Volgens de administratie van Westerbork werd hij daar op 4 september 1942 op transport naar Auschwitz gezet, waar hij op 5 september overleden zou zijn. In de papieren van secretaris-generaal Frederiks van het Departement van Binnenlandse Zaken staat echter dat hij in december 1942 met zijn ouders in de Niersstraat 1 in Amsterdam woonde. Vandaar zouden zij gedrieën volgens dezelfde bron in februari 1943 naar Barneveld zijn gegaan.

Hans’ ouders overleefden de oorlog. Zijn vader overleed op 8 november 1946 in Amsterdam aan een noodlottig ongeval, zijn moeder stierf in 1970. Ook zijn oudere broer Herman keerde terug. Zijn herinneringen aan het verblijf in Auschwitz, waar hij als cellist in het orkest speelde, werden in 1981 gepubliceerd door Uitgeverij Jimmink onder de titel Uit het nabije verleden. Aan Bernards leven was op 30 april 1943 in Sobibor een eind gekomen. Hoewel de exacte datum van zijn overlijden niet zeker is, is wel duidelijk dat ook het jongste kind uit dit gezin de oorlog niet overleefde.

Katie Heyning

Hans Karel Boasson
Middelburg, 27 juni 1915
Auschwitz, 5 september 1942
Bereikte de leeftijd van 27 jaar

Bronnen:
L.W. de Bree, Zeeland 1940-1945, deel I, Middelburg 1979
Joods Monument
Krantenbank Zeeland
NIOD, Archief kabinet Dept. Van Binnenlandse Zaken, inv.nrs. 153, 394.
Zeeuws Archief, Zeeuwen Gezocht

Afbeelding
Klas 6, school J aan de Nederstraat in mei 1927. Hans staat helemaal links op 2e rij. Zeeuws Archief, HTAM-SchoolJ-41.Hans Karel Boasson